Dünyanın en büyük füzyon araştırma projesi olan ITER’de, reaktörün kriyojenik soğutma altyapısında önemli bir aşama tamamlandı. Avrupa’nın ITER’e yönelik katkılarını koordine eden Fusion for Energy (F4E), Front-End Cryopump Distribution System (FECDS) kapsamında gerekli tüm ekipmanların ITER sahasına teslim edildiğini açıkladı.
Sistemin son parçaları olan kriyojenik hatlar (cryolines), İtalya merkezli kriyojenik ve yüksek vakum teknolojileri şirketi Criotec’in tesislerinden gönderildi. Böylece 2017’de başlayan ve Avrupa sanayisiyle gerçekleştirilen dokuz ayrı sözleşmeyi kapsayan ekipman tedarik süreci tamamlandı.
Kriyo pompalar ITER’in vakumunu koruyacak
ITER’in füzyon deneylerinde plazmanın oluşturulabilmesi için reaktör içerisinde son derece yüksek seviyede vakum sağlanması gerekiyor.
Reaktörün içinde oluşabilecek gaz parçacıklarını temizlemek için Avrupa tarafından sağlanan kriyo pompalar kullanılacak. Bu pompaların iç yüzeyleri yaklaşık 4 Kelvin’e (-269 derece Celsius) kadar soğutularak gaz parçacıklarının tutulması sağlanacak.
Parçacıkların uzaklaştırılması gerektiğinde ise pompalar yeniden ısıtılacak.
ITER’deki vakum seviyesinin, Dünya atmosfer basıncından yaklaşık 1 milyon kat daha düşük olması hedefleniyor.
Helyum akışı hassas şekilde kontrol edilecek
Kriyo pompaların çalışması için gerekli soğutma gücünü yöneten FECDS, kriyojenik sistemin önemli parçalarından oluşuyor.
Sistem kapsamında 8 adet Torus ve Cryostat Cold Valve Box, 3 adet Neutral Beam Cold Valve Box, bir Warm Regeneration Box, kriyojenik hatlar ve tüm akışı yöneten kontrol sistemi bulunuyor.
Bu ekipmanlar sayesinde kriyo pompalara doğru sıcaklıkta ve hassas miktarlarda helyum gönderilerek soğutma işlemi kontrol edilecek.
Son kriyojenik hatlar da teslim edildi
FECDS'nin son parçalarının teslimatı Ağustos ayında gerçekleştirildi. Son sevkiyat, ITER’in Neutral Beam kriyo pompalarında kullanılacak kriyojenik hatları içerdi.
Ekipmanları üreten Criotec, 2022 yılında F4E ile çalışmaya başlayarak hatların üretim ve test süreçlerini yürüttü.
Kriyojenik hatlar, son derece düşük sıcaklıktaki akışkanları taşırken geniş sıcaklık değişimlerine dayanacak ve yüksek vakum koşullarını koruyacak şekilde tasarlandı.
Bazı hatlarda kullanılan cryojumper adı verilen esnek bağlantılar ise ITER’in karmaşık yapısına uyum sağlıyor. Bu bağlantıların robotlar aracılığıyla uzaktan sökülüp takılabilmesi planlanıyor.
Avrupa sanayisi için önemli teknoloji kazanımı
F4E yetkilileri, FECDS'nin kriyojenik tesis, vakum ve yakıt çevrimi sistemlerinin kesişiminde yer alan son derece karmaşık bir sistem olduğunu belirtti.
Yaklaşık dokuz yıllık süreç boyunca Avrupa sanayisinin farklı ekipmanların tasarım, üretim ve teslimatında önemli deneyim kazandığı ifade edildi.
F4E Program Müdürü Josep Benet, sistemin teslimatının Avrupa’nın ITER kapsamındaki taahhütlerinin önemli bir bölümünü tamamladığını belirterek, projede yer alan tedarikçilerin füzyon teknolojileri alanında yeni beceriler ve kapasite geliştirdiğini vurguladı.
Füzyon enerjisi için kritik altyapı
ITER’deki kriyojenik sistemler, füzyon deneylerinin sürdürülebilmesi açısından temel altyapılardan birini oluşturuyor. Süperiletken mıknatısların ve kriyo pompaların çok düşük sıcaklıklarda çalışmasını sağlayan sistemler, reaktörün vakum ve plazma kontrol süreçlerinin birlikte yürütülmesine imkan verecek.
FECDS'nin tüm ekipmanlarının ITER sahasına ulaşmasıyla Avrupa’nın bu alandaki tedarik programında önemli bir aşama daha geride bırakılmış oldu.
