İnsanlığın gökyüzüne ilk adımının ardında yalnızca bilimsel deneyler değil, yanan ayakkabılar, ıslak saman, koyun ve hatta çarpan bir horoz da vardı. Montgolfier kardeşlerin 18. yüzyılda gerçekleştirdiği deneyler, havacılık tarihinin başlangıcını değiştirdi.
İnsanların uçma hayali yüzyıllar boyunca masallarda ve efsanelerde yaşadı. Ancak 1783 yılında Fransa’da gerçekleştirilen bir dizi deney, bu hayali gerçeğe dönüştürdü.
Bu hikâyenin merkezinde ise Fransız kâğıt üreticileri Joseph ve Étienne Montgolfier kardeşler bulunuyordu. Kardeşlerin sıcak hava balonunu geliştirme süreci, bilim tarihinin en sıra dışı deneylerinden bazılarına sahne oldu.
Hidrojen denemeleri başarısız oldu
Montgolfier kardeşler, 1781-1782 yıllarında havada yükselmeyi sağlayabilecek bir gaz elde etmek amacıyla deneylere başladı.
O dönemde bilim dünyasında hidrojenin havadan çok daha hafif olduğu ve kaldırma kuvveti sağlayabileceği biliniyordu. Kardeşler de önce kâğıt, ipek ve çeşitli kumaşlarla hidrojen gazını içeride tutmaya çalıştı.
Ancak deneyler beklenen sonucu vermedi. Hidrojen, kullanılan malzemelerin gözeneklerinden dışarı sızıyordu.
Kardeşlerin daha sonra sıcak havanın yükselmesini gözlemleyerek balon fikrine ulaştığı anlatılsa da gerçek hikâye bundan daha karmaşıktı.
Balonu yükselten gazın duman olduğuna inandılar
Montgolfier kardeşler başlangıçta ateşin yalnızca sıcak hava üretmediğini, aynı zamanda balonu kaldıran özel bir gaz oluşturduğunu düşündü.
Bu nedenle yoğun duman çıkaran yakıtlarla çeşitli deneyler yaptılar. Islak saman ve yün başta olmak üzere farklı malzemeleri ateşe atarak performansı artırmaya çalıştılar.
Deneyler ilerledikçe yakıtların arasına çürümüş et ve eski ayakkabılar da eklendi. Bugün bilimsel açıdan yanlış olan bu yaklaşım, kardeşlerin o dönemde sıcak havanın değil, yanma sırasında ortaya çıkan özel bir gazın balonu kaldırdığına inandığını gösteriyordu.
İlk balon bir apartmanın tavanına kadar yükseldi
Joseph Montgolfier, Kasım 1782'de Fransa'nın Avignon kentinde kaldığı sırada ilk basit balonlarından birini yaptı.
Alt kısmı açık bırakılan ipekten bir torbanın altında kâğıt yakarak balonun yükseldiğini gördü. Balonun apartmanının tavanına kadar çıkması, deneyin başarılı olduğuna dair önemli bir işaretti.
Joseph, ailesinin yanına döndüğünde deneyini Étienne'e de gösterdi. İki kardeş bunun ardından çok daha büyük bir balon yapmak için çalışmaya başladı.
5 Haziran 1783: İlk büyük gösteri
Montgolfier kardeşlerin ilk büyük halka açık gösterisi 5 Haziran 1783'te Fransa'nın Annonay kentinde gerçekleşti.
Yaklaşık 650 metreküp hacme ve 10,6 metre çapa sahip küresel balon, kent meydanında kalabalığın önünde havalandırıldı.
Balonun gökyüzüne yükselmesi Fransa'da büyük yankı uyandırdı. Haber kısa sürede Paris'e ulaştı ve kardeşlerden deneyi kraliyet ailesinin önünde tekrarlamaları istendi.
Gökyüzüne çıkan ilk canlılar: Koyun, ördek ve horoz
Montgolfier kardeşler 19 Eylül 1783'te Versailles'da daha büyük bir gösteri gerçekleştirdi.
Bu kez balona bir kafes bağlandı ve içine bir koyun, bir ördek ve bir horoz yerleştirildi. Amaç, canlıların sıcak hava balonuyla yükselip yükselmeyeceğini ve uçuşun onlar için güvenli olup olmadığını test etmekti.
Balon yaklaşık 520 metre yüksekliğe çıktı ve yaklaşık sekiz dakika havada kaldı.
Böylece koyun, ördek ve horoz, insan yapımı bir araçla uçan ilk canlılar oldu.
Koyunun adı Montauciel'di. Fransızca'da "gökyüzüne tırman" anlamına gelen bu isim, deneyin amacına oldukça uygun seçilmişti.
Balon yaklaşık iki mil uzakta yere indi. Kafes parçalanmış olsa da koyun ve ördek zarar görmeden kurtuldu. Horoz ise kanadından yaralanmıştı. İlk başta bunun yüksek irtifadan kaynaklandığı düşünülse de tanıklar daha sonra horozun yaralanmasının sorumlusunun koyun olduğunu belirledi.
İnsanlı uçuş için sıra geldi
Hayvanların uçuşu başarıyla tamamlamasının ardından sıra insanlara geldi.
Kral XVI. Louis başlangıçta ilk insanlı uçuşta idam mahkûmlarının kullanılmasını düşünüyordu. Ancak bilim insanı ve maceracı Jean-François Pilâtre de Rozier, uçuşun ilk insanı olma konusunda ısrar etti.
Montgolfier kardeşler, Jean-Baptiste Réveillon ile birlikte insan taşıyabilecek daha büyük bir balon geliştirdi.
Balonun boyu yaklaşık 23 metre, genişliği ise 15 metreydi. İç bölümde bulunan bir mangal sayesinde balonun sıcak tutulması ve yükselmesinin kontrol edilmesi amaçlanıyordu.
İlk insanlı uçuş 15 Ekim 1783'te gerçekleşti
15 Ekim'de Pilâtre de Rozier, Paris'teki Réveillon fabrikasının bahçesinde bağlı haldeki balonla ilk insanlı uçuş denemesini gerçekleştirdi.
Balon yaklaşık 25 metre yüksekliğe yükseldi ve 4 dakika 25 saniye boyunca havada kaldı.
19 Ekim'de gerçekleştirilen yeni denemelerde ise balon daha da yükseldi. Pilâtre de Rozier yaklaşık 80 metre yüksekliğe çıktı. Aynı gün farklı denemelerde yolcular da balona alındı.
Bu testler, insanlı ve serbest uçuşun önünü açtı.
21 Kasım 1783: İnsanlık ilk kez serbest uçuş yaptı
Tarihi an ise 21 Kasım 1783'te yaşandı.
Pilâtre de Rozier ve Marquis d'Arlandes, Paris yakınlarındaki Château de la Muette'den Montgolfier balonuyla havalandı.
Balon saat 13.54'te yerden ayrıldı.
Uçuşu izleyenler arasında Kral XVI. Louis ve Kraliçe Marie-Antoinette'in yanı sıra dönemin ünlü bilim insanlarından ve ABD'nin Fransa Büyükelçisi Benjamin Franklin de bulunuyordu.
İki pilot, balonun içindeki ateşi sürekli besleyerek yükselmeyi sürdürdü. Balon Paris'in üzerinde ilerlerken Seine Nehri'ni geçti ve kentin farklı bölgelerinin üzerinden uçtu.
25 dakikalık uçuş havacılığın kapısını açtı
Pilâtre de Rozier ve d'Arlandes yaklaşık 25 dakika boyunca havada kaldı ve yaklaşık 24 kilometre yol kat etti.
Uçuş sırasında balonun kâğıt ve ipekten oluşan yapısı büyük stres altında kalırken, yanan közlerin balona zarar vermemesi için çeşitli önlemler alındı.
Sonunda iki pilot, Paris'in güneyindeki Butte-aux-Cailles bölgesinde bulunan bir araziye iniş yaptı.
Bu uçuş, insanların gerçekleştirdiği ilk serbest ve bağlı olmayan insanlı balon uçuşu olarak havacılık tarihine geçti.
Montgolfier kardeşlerin deneyleri yalnızca bir balonun gökyüzüne yükselmesini sağlamadı. İnsanlığın yüzyıllardır süren uçma hayalinin gerçeğe dönüşmesinin de yolunu açtı.
Bugün modern havacılığın ulaştığı noktadan 1783'e bakıldığında, ilk adımın ardında bilimsel merak kadar ıslak saman, yün, eski ayakkabılar, çürümüş et ve gökyüzüne çıkan bir koyun gibi oldukça sıra dışı ayrıntıların bulunması tarihin en ilginç tesadüflerinden biri olarak öne çıkıyor.
