Şam’da Sultanî Okulları ve Osmanlı Eğitim Sisteminin Dönüşümü
ŞAM – Osmanlı eğitim tarihi çoğunlukla Anadolu merkezli ele alınırken, Arap vilayetlerindeki eğitim kurumları uzun süre arka planda kaldı. Ancak 19. yüzyıldan itibaren Şam, Osmanlı Devleti’nin modernleşme sürecinde önemli eğitim merkezlerinden biri haline geldi. Bu dönüşümün en dikkat çekici unsurlarından biri ise sultanî okulları oldu.
Köklü bir medrese geleneğine sahip olan Şam, yüzyıllar boyunca İslam dünyasının önemli ilim merkezlerinden biri olarak öne çıktı. Osmanlı yönetimi bu geleneği korurken, Tanzimat dönemiyle birlikte modern eğitim kurumlarının temellerini attı. Sultanî okulları, klasik medrese eğitimi ile modern eğitim anlayışı arasında bir köprü işlevi gördü.
1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile Osmanlı eğitim sistemi yeniden yapılandırıldı. Eğitim; ibtidai, rüşdiye, idadi ve sultanî olmak üzere kademelere ayrıldı. Bu model yalnızca Anadolu’da değil, Şam, Beyrut, Kudüs ve Bağdat gibi önemli Arap şehirlerinde de uygulamaya konuldu.
Şam’daki ilk sultanî okul 1885 yılında Mekteb-i Anbar altyapısı kullanılarak kuruldu. 1917’de ise Meydan semtinde ikinci bir sultanî okul açıldı. Bu gelişmeler, Şam’ı Arap vilayetleri içinde modern eğitim açısından öncü konuma taşıdı. Sultanîler, üniversite öncesi en üst eğitim aşaması olarak mezunlarını devlet görevlerine ve yükseköğrenime hazırladı.
Bu okullarda uygulanan müfredat, dinî ilimler ile modern bilimleri bir araya getirdi. Edebiyat, tarih, coğrafya, matematik ve fizik gibi derslerin yanı sıra Arapça ana dil olarak okutulurken, Osmanlı Türkçesi ve yabancı dillere de yer verildi. Amaç, modern düşünceye sahip, çok yönlü bireyler yetiştirmekti.
Şam’daki sultanî okulları, yalnızca eğitim alanında değil, toplumsal ve kültürel hayatta da önemli etkiler bıraktı. Bu okullardan mezun olan birçok isim, Osmanlı sonrası dönemde Suriye’nin idari, siyasi ve kültürel yapısında etkin roller üstlendi. 1923 yılında kurulan Şam Üniversitesi de bu eğitim birikiminin doğal bir devamı olarak değerlendiriliyor.
Muhammed Ali El-Abid, Şükri El-Kuvvetli ve Cemil Merdem Bey gibi devlet adamları ile Yusuf El-Azma gibi askeri şahsiyetler, Osmanlı eğitim reformlarının Şam’da yetiştirdiği öne çıkan isimler arasında yer aldı.
Uzmanlara göre sultanî okulları, Osmanlı Devleti’nin Arap vilayetlerini modernleştirme çabasının somut örneklerinden biri olarak bugün hâlâ önemini koruyor. Bu miras, modern Suriye eğitim sisteminin temelleri arasında değerlendiriliyor.
