Doğumu ve İlk Yılları
Abdülkadir İnan, 29 Kasım 1888 tarihinde Başkurdistan’ın Çıgay köyünde dünyaya geldi. Babası İmam Musaffa (Mustafa), annesi ise Zekiye Hanım’dır. Göbek adı "Fethülkadir" olan İnan, ilk dönem yazılarında bu ismi de kullanmıştır. İlki 1908 yılında Orenburg’da çıkan Vakit gazetesinde yayımlanmak üzere matbuat alemine adım attı. 1914 yılında Yüksek Muallim Mektebinden mezun olduktan sonra ortaöğretimde öğretmenlik yaptı. Aynı yıl "Bütün Rusya Müslümanlarının Mahkeme-i Şer’iye" kurulu huzurunda din ilimlerinden imtihana girerek müderrislik unvanı ve şahadetnamesi aldı.
Türkolojiye Yöneliş ve Bağımsızlık Mücadelesi
İlk yıllarda yalnızca Başkurt folkloru üzerine yoğunlaşan İnan, Prof. Zeki Velidî (Togan)’ın tavsiyesiyle Altay, Kazak-Kırgız, Özbek ve diğer tüm Türk kavimlerinin folklor, etnografya, destan ve dini inançlarına yöneldi. Bu yöneliş, Şamanizm ve Manas Destanı üzerine yapacağı derin araştırmaların temelini attı.
I. Dünya Savaşı sırasında Başkurdistan'da öğretmenlik görevini sürdürürken, Bolşevik ihtilali ve işgal girişimlerine karşı Türk Millî Kurtuluş hareketlerine fiilen katıldı. Başkurdistan'ın bağımsızlık mücadelesinde aktif rol oynadı, çetin savaşların içerisinde yer aldı.
Sürgün Yılları ve Türkiye’ye Geliş
Türkmenistan'daki komitenin desteğiyle Zeki Velidî Togan ile birlikte Asya'daki Türk bölgelerini (1923), İran (1923), Afganistan (1923), Hindistan (1924) ve Avrupa'yı (Marsilya, Paris, Berlin, 1924) dolaşarak bilimsel incelemelerde bulundular.
Temmuz 1925’te İstanbul’a gelen Abdülkadir İnan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü’ne Türkoloji asistanı olarak atandı. Dede Korkut Kitabı üzerine yaptığı incelemeler takdir toplayarak Türkiyat Mecmuası'nın ilk cildinde yayımlandı. Türkiye'ye geldikten sonra Yeni Kafkasya, Yeni Türkistan (ki bu dergiyi 1927'de Zeki Velidî ile bilfiil kurup yürütmüşlerdir) ve 1928'de Halk Bilgisi Haberleri dergilerinde "Türkistanlı Türkmen", "İdiloğlu" gibi müstear adlarla önemli makaleler kaleme aldı.
Atatürk Dönemi ve Akademik Çalışmaları
1933 yılında Türk Dili Tetkik Cemiyetine İhtisas Kâtibi olarak katıldı. Aynı yılın sonbaharında Dolmabahçe'de Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından kabul edildi. 1934'te Kılavuz Kolu Çalışmaları üyesi olarak görevlendirilen İnan, Atatürk’ün özel iltifat ve takdirlerine mazhar oldu. Atatürk, Dil Kurumu üyelerini Köşk’e çağırdığı zamanlarda Abdülkadir İnan’ın da mutlaka yanında olmasını ister, geniş bilgisini daima takdir ederdi.
1935’te Ankara DTCF (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi) kurulurken Atatürk kendisini bizzat davet ederek:
"Sen bu Fakültede Doğu Lehçelerini tetkik edecek ve ders vereceksin. Seni Profesör yapacağız." demiştir.
18 Ocak 1936'da göreve başlayan İnan, 9 yıl boyunca DTCF'de profesör olarak ders verdi. Ancak 1944 yılında dönemin Maarif Vekili Hasan Âli Yücel ve Necmettin Halil Onan'ın uygulamasıyla, "diploması Rusya'da kaybolduğu" gerekçesiyle profesörlük unvanı ve kadrosu elinden alındı. Buna rağmen ümidini kaybetmeyerek 1955 yılına kadar ücretli tercümanlık, okutmanlık ve öğretim görevliliği unvanlarıyla aynı dersleri vermeye devam etti. Türk Dil Kurumu ve Diyanet İşleri Başkanlığı Müşâvere Heyeti gibi kurumlarda da görevler üstlendi.
İlimdeki Yeri ve Son Yılları
Arapça, Farsça, Rusça, Almanca ve tüm Türk lehçelerini mükemmel derecede bilen Abdülkadir İnan; etnografya, Türk tarihi, filoloji, dinler tarihi ve Türk şamanizmi üzerine 350’ye yakın eser kazandırmıştır. Kutadgu Bilig ve Divân-ü Lûgat-it Türk üzerindeki çalışmaları Türkoloji dünyası için anıt niteliğindedir.
Ömrünün son yıllarında (87 yaşında) görme ve duyma yetisini büyük oranda kaybetmiş olan bilge alim, mütevazı bir emekli maaşıyla, Orman Yüksek Mühendisi olan oğlu Yaşar İnan, gelini ve torunlarının yanında yaşamını sürdürmüştür.
Temel Eserleri ve Seçme Makaleleri
Başlıca Kitapları:
Birinci İlmi Seyahate Dair Rapor (İstanbul, 1930)
Tarihte Ve Bugün Şamanizm (Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1954 / 2. Baskı: 1972)
Kur'ân-ı Kerîm'in Türkçe Tercemeleri Üzerinde Bir İnceleme (Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara 1961)
Hurâfeler ve Menşeleri (Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara 1962)
Makaleler Ve İncelemeler (Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1968)
